آيا صحت دارد كه امام باقر (ع) در كربلا حضور داشتند و زيارت شريف عاشورا از ايشان نقل شده است؟

توضيحى درباره ى سند زيارت شريف عاشورا


مقدمه : پذيرفتن يك حديث و بر پاى آن رفتار كردن مشروط به گذران آن از چهار مرحله ى زير است :


1 اعتبار سند يعنى راويانى كه حديثى را از پيامبر ( ص ) يا امام ( ع ) نقل كرده اند ، همگى بايد افراد مورد اعتماد باشند گر چه مذهب آنان شيعه ى دوازده امامى نباشد . پس ، بايد دروغگو نبودن آنان براى ما روشن شود ، و گرنه سخنشان باوركردنى نيست .


2 شفافيت دلالت مفهومى يعنى ساختار واژگان و جمله هاى حديث به گونه اى باشد كه ظهور كافى در بيان مراد متكلم داشته باشد و از نظر عرف هيچ گونه ابهام و اجمال و ترديدى كه سبب اختلال ظهور كلام گردد ، در آن راه نداشته باشد . زيرا اهل عرف در فهم مراد گويندگان ، با استناد به اصول عقلايى مانند اصل نبودن قرينه ، اصل عدم غفلت ، اصل عدم نسيان ، اصل عدم خطا ، مبناى ظاهرى الفاظ را ملاك قرار مى دهد .


3 شرايط زمانى و مكانى صدور يعنى آيا امام ( ع ) در شرايط عادى و بدون هيچ گونه مشكل خارجى حكم واقعى الهى را بيان فرموده اند يا در موقعيت بحرانى و در نظر گرفتن برخى از شرايط براى پيش گيرى از رخدادهاى نامطلوب براى برخى از مسلمانان سخنى را فرموده است ؟ به ديگر سخن اين كه : آيا رعايت حال تقيه و شرايط ضرورى جانبى را كرده يا در حال متعارف به بيان حقايق نظر داشته است ؟ زيرا حديث صادر شده در حال تقيه براى ديگر زمان ها حجيت ندارد .


4 نبود معارض مفهومى يعنى پس از احراز صحت سند و تماميت دلالت و جهت صدور واقعى يك حديث ، بايد در ميان احاديث ديگر به جست و جو پرداخت و چنانچه روايتى بر خلاف آن پيدا شد ، نخست بايد به روش جمع دلالى ، سپس ترجيح سندى يا دلالى عمل كرد .


در كتاب مصباح شيخ طوسى كه مفاتيح الجنان هم زيارت عاشورا را از آنجا نقل كرده است امام صادق ( ع ) در فضيلت و ثواب زيارت عاشورا مطالبى فرموده اند در ادامه آن امام به راوى كه صفوان است مى فرمايد : اى صفوان من يافتم اين زيارت را با اين ضمانت [ ثواب ها و فضيلت ها ] از پدرم امام باقر ( ع ) و پدرم از امام سجاد ( ع ) تا مى رسد به پيامبر خدا ( ص ) و پيامبر از جبرئيل و جبرئيل از خداوند .
بر اين اساس برخى مثل مرحوم حاج ميرزا حسين نورى استاد صاحب مفاتيح الجنان را عقيده بر اين بوده است كه اين زيارت از سنخ احاديث قدسيه مى باشد ، ( . ك : مفاتيح الجنان ) .


ولى اثبات اين مطلب مشكل به نظر مى رسد چرا كه به احتمال قوى مراد امام از اين كه مى فرمايد يافتم اين زيارت را با اين ضمانت از خداوند . تنها ضمانت ثواب اين زيارت است نه متن زيارت .
علاوه بر اين كه همان طور كه اشاره كرده ايد ، زيارت عاشورا با لحن ساير احاديث قدسى كه سخن گفتن خداوند با پيامبرى است تفاوت دارد و شباهت به احاديث قدسى ندارد .


سند زيارت عاشورا


شيخ طوسى ( قدس سره ) با سه سند اين زيارت شريف را به شرح زير نقل كرده است :


1 محمد فرزند اسماعيل بن بزيع ، از صالح فرزند عقبه ، وى نيز از پدرش عقبه بن خالد از امام باقر ( ع ) .


2 محمد فرزند خالد طيالسى ، از سيف بن عُميره ، از صفوان فرزند مهران از امام صادق ( ع ) ، از پدرانش از پيامبر و جبرئيل و سرانجام خداوند بزرگ .


3 صالح بن عقبه و سيف بن عُميره از علقمه فرزند محمد حضرمى از امام باقر ( ع ) ، ( مصباح المتهجد و سلاح المتعبد / 772 ، 787 )


گفتنى است : همه ى افراد پيش گفته از مشاهير راويان حديث هستند كه عموما از سوى دانشمندان علم رجال توثيق شده اند مگر عقبه بن خالد و علقمه بن محمد كه توثيق خاص ندارند ، ولى توثيق عام دارند يعنى افراد بنامى بودند كه روايات امامان را نقل مى كردند و اگر نقطه ى ضعفى در آنان بود ، به يقين در جامعه اشتهار پيدا مى كرد و بر سر زبان ها مى افتاد و به يكديگر بازگو مى كردند با اين همه ، هيچ گونه قدحى ( نقصى ) درباره ى آن دو نقل نشده است . از اين طريق مى توان « توثيق عام » را احراز كرد .


براى توضيح بيشترر . ك : منشور نينوا : مجيد حيدرى فر / ص . 35
در پايان ياد سپارى اين نكته ى مهم را براى همگان توصيه مى كنيم :
براى اطمينان به صدور حديثى از معصومان ( ع ) بايد به روش پيش گفته عمل كرد ، البته راه ديگرى وجود دارد و آن اينكه گاه از متن حديث و بلنداى مضمون آن مى توان به صدور آن روايت از امام معصوم ( ع ) مطمئن شد . كه ملاكهاى تشخيص دقيق آن از حوصله اين نوشتارخارج است و مى توان زيارت عاشورا را از اين طريق نيز مورد بررسى قرار داد .


براى آشنايى بيشتر با مباحث رجالى سند زيارت عاشورا ، به دو كتاب ارزشمند « شفاء الصدور فى شرح زياره العاشور » تأليف آيت الله ميرزا ابوالفضل تهرانى « قدس سره » كه از شاگردان ميرزاى شيرازى بود و نيز « اللؤلؤ النضيد فى شرح زياره مولينا ابى عبدالله الشهيد » نگارش آيت الله شيخ نصرالله شبسترى مراجعه فرماييد .


اين كه آيا امام محمد باقر ( ع ) در كربلا حضور داشته اند بايد گفت : حضرت امام محمد باقر ( ع ) در سال 57 هجرى قمرى به دنيا آمدند و در سال 114 هجرى قمرى به شهادت رسيدند , ( اصول كافى , ج , 1 چاپ آخوندى , ص , 469 باب مولد ابى جعفر محمد بن على بن الحسين ( ع ) و جامع الرواه , ج , 2 ص , 464 چاپ اول , غائه ثالثه ) . بر اين اساس ايشان در كربلا چهار سال داشتند , ( منتهى الامال , ج , 2 ص , 173 انتشارات هجرت ) در برخى كتب نيز آمده است كه حضرت امام باقر در كربلا 15 سال داشتند كه صحيح نيست .